Jak działa niemiecki zasiłek dla bezrobotnych
01Polska czy Niemcy — kto wypłaca zasiłek?
To pytanie jest ważniejsze od kwoty, bo źle postawione otwiera niewłaściwe postępowanie i kosztuje tygodnie.
Unijna koordynacja nie pyta, gdzie płaciłeś składki, tylko gdzie miałeś zwykłe miejsce zamieszkania w czasie pracy. Nie chodzi przy tym wyłącznie o meldunek — liczy się faktyczne centrum interesów życiowych: rodzina, mieszkanie, powroty, sprawy codzienne.
Przy całkowitym bezrobociu osoby, która wracała do kraju zamieszkania codziennie albo co najmniej raz w tygodniu, świadczenie zasadniczo ustala państwo zamieszkania. Dla większości polskich pracowników w Niemczech oznacza to polski urząd pracy i polskie zasady, a niemieckie okresy potwierdza dokument U1.
Reguła wygląda inaczej przy bezrobociu częściowym lub okresowym, gdy stosunek pracy w Niemczech nadal trwa. To odrębna sytuacja, której ten kalkulator nie rozstrzyga — kieruje wtedy do sprawdzenia zamiast podawać kwotę.
02Kiedy przysługuje ALG I?
Pięć warunków, które muszą wystąpić równocześnie.
- BezrobocieBrak zatrudnienia albo praca poniżej piętnastu godzin tygodniowo (§ 138 ust. 3 SGB III).
- DyspozycyjnośćMożliwość i gotowość podjęcia pracy podlegającej ubezpieczeniu w wymiarze co najmniej piętnastu godzin tygodniowo.
- ArbeitslosmeldungOsobiste zgłoszenie bezrobocia najpóźniej w pierwszym dniu bez pracy.
- Własne staraniaAktywne poszukiwanie pracy i współpraca z Agentur für Arbeit.
- AnwartschaftszeitWymagany okres ubezpieczenia na wypadek bezrobocia w ramie czasowej.
03Dwanaście miesięcy w trzydziestu — i wyjątek dla krótkich umów
Standardowa Anwartschaftszeit to dwanaście miesięcy okresów ubezpieczeniowych w ramie trzydziestu miesięcy przed powstaniem prawa. Miesiące nie muszą być ciągłe ani pochodzić od jednego pracodawcy, a wliczać mogą się również inne okresy objęte ubezpieczeniem.
Jeżeli masz od sześciu do jedenastu miesięcy, sprawa nie jest zamknięta. § 142 ust. 2 SGB III przewiduje skróconą Anwartschaftszeit dla osób, u których przeważały zatrudnienia z góry ograniczone do maksymalnie czternastu tygodni, a dochód z ostatnich dwunastu miesięcy nie przekroczył półtorakrotności rocznej Bezugsgröße. To wąska furtka, ale realna — dotyczy przede wszystkim pracy sezonowej i projektowej.
04Jak długo można dostawać ALG?
Progi są ustawowe i skokowe. Między nimi nic się nie dzieje — dwadzieścia trzy miesiące ubezpieczenia dają dokładnie tyle samo, co dwadzieścia.
Do ustalenia długości świadczenia bierze się okresy ubezpieczenia w ramie rozszerzonej, którą Bundesagentur für Arbeit opisuje użytkownikom jako ostatnie pięć lat. To inna rama niż trzydziestomiesięczna, która służy do ustalenia samego prawa. Dlatego formularz pyta o obie liczby osobno.
Trzy najwyższe progi wymagają równocześnie odpowiedniego wieku w dniu powstania prawa. Trzydzieści miesięcy ubezpieczenia daje 450 dni dopiero po ukończeniu 50 lat — dzień wcześniej obowiązuje próg 360 dni.
05Jak obliczana jest kwota?
Pięć kroków, w tej i tylko w tej kolejności.
Podstawą jest beitragspflichtiges Bruttoarbeitsentgelt z okresu wymiaru, przeliczone na jeden dzień. Standardowo bierze się rozliczone okresy wynagrodzenia z roku przed powstaniem prawa. Jeżeli w tej ramie nie ma co najmniej 150 dni z prawem do wynagrodzenia, ramę rozszerza się do dwóch lat; gdy i to nie wystarczy, wchodzi wymiar fikcyjny z § 152 SGB III.
Do podstawy wchodzą także oskładkowane wypłaty jednorazowe, takie jak Weihnachtsgeld czy Urlaubsgeld. Nie wchodzą natomiast Krankengeld ani odprawa (Abfindung), a Minijob bez ubezpieczenia na wypadek bezrobocia nie jest zwykłym oskładkowanym wynagrodzeniem.
06Dlaczego to nie jest 60% ostatniego netto?
Tak nie liczy się ALG
ostatnie netto × 60%
Tak liczy ustawa
(brutto/dzień − 20% − Lohnsteuer − Soli) × 60%
Kwota, którą widzisz na pasku wypłaty, powstaje po odjęciu twoich rzeczywistych składek, twojej Kirchensteuer i twoich indywidualnych ulg. Leistungsentgelt powstaje zupełnie inaczej: ustawodawca zastąpił rzeczywiste składki jednym ryczałtem 20%, kazał policzyć Lohnsteuer według programu BMF bez ulg, które nie przysługują każdemu, i całkowicie pominął Kirchensteuer.
Skutek bywa zaskakujący w obie strony. Osoba z niskim obciążeniem podatkowym często dostaje więcej, niż sugeruje prosty rachunek „60% netto". Osoba płacąca wysokie składki na ubezpieczenie zdrowotne — mniej, bo ryczałt 20% jest niższy niż jej faktyczne obciążenie.
07Steuerklasse a wysokość ALG
Decyduje klasa podatkowa zapisana jako Lohnsteuerabzugsmerkmal na początku roku, w którym powstało prawo do świadczenia. Nie ta z ostatniego paska wypłaty i nie ta, którą właśnie zmieniasz.
Późniejsze zmiany klasy uwzględnia się od dnia, w którym po raz pierwszy wystąpiły przesłanki zmiany. Dla małżonków i partnerów, którzy zamienili się klasami, § 153 ust. 3 SGB III stawia dodatkowe warunki: nowe klasy muszą odpowiadać relacji miesięcznych wynagrodzeń albo prowadzić do niższego świadczenia. Dlatego kalkulator, gdy zaznaczysz zmianę klasy w trakcie roku, oznacza wynik jako wymagający sprawdzenia zamiast podstawiać najnowszą klasę.
08Dziecko — 60% czy 67%
Stawka podwyższona przysługuje, gdy co najmniej jedno dziecko jest uwzględniane według § 32 EStG — u ciebie albo u małżonka lub partnera, przy nieograniczonym obowiązku podatkowym obojga i braku trwałej separacji.
To warunek progowy, nie skala. Troje dzieci nie daje więcej niż jedno. Przy dziecku pełnoletnim trzeba jednak sprawdzić dodatkowe warunki — sam fakt posiadania dorosłego dziecka nie wystarcza.
09Sperrzeit — dwa różne skutki, które łatwo pomylić
Pierwszy skutek jest oczywisty: przez okres Sperrzeit świadczenie nie jest wypłacane. Drugi bywa przeoczony — Sperrzeit zmniejsza również łączną długość prawa. Przy dwunastotygodniowej Sperrzeit za porzucenie pracy zmniejszenie wynosi co najmniej jedną czwartą pierwotnego okresu.
Zdanie „poczekam dwanaście tygodni i dostanę cały okres" jest więc nieprawdziwe. Dlatego wynik kalkulatora pokazuje te dwie wielkości osobno: dni bez wypłaty i dni utracone z całego prawa.
Nie każde rozstanie z pracodawcą oznacza Sperrzeit. Wypowiedzenie z przyczyn zakładowych i wygaśnięcie umowy terminowej same z siebie jej nie powodują. Przy własnym wypowiedzeniu i Aufhebungsvertrag ryzyko jest realne, ale ustawa dopuszcza skrócenie do trzech albo sześciu tygodni, a wykazany ważny powód może je wyłączyć.
10Arbeitssuchend i arbeitslos — dwa różne zgłoszenia
To nie jest to samo zgłoszenie i nie ma tego samego terminu. Pomylenie ich kosztuje tydzień Sperrzeit.
arbeitsuchend melden
3 miesiące przed końcem zatrudnienia
albo 3 dni od uzyskania informacji
arbeitslos melden
najpóźniej pierwszego dnia bezrobocia
osobiście, bez tego prawo nie powstaje na czas
Arbeitsuchendmeldung zgłasza się jeszcze w czasie zatrudnienia — zasadniczo najpóźniej trzy miesiące przed jego końcem. Jeżeli o zakończeniu dowiedziałeś się później, masz na to trzy dni od uzyskania informacji. Spóźnienie może skutkować tygodniową Sperrzeit.
Arbeitslosmeldung to osobne zgłoszenie, którego dokonuje się najpóźniej pierwszego dnia bezrobocia. Bez niego prawo do świadczenia w ogóle nie powstaje na czas.
11U1 — potwierdzenie okresów z Niemiec
U1 służy do jednego: potwierdzenia okresów ubezpieczenia i zatrudnienia przebytych w Niemczech, gdy o zasiłek ubiegasz się w innym państwie. Wystawia go niemiecka instytucja na wniosek.
Dokument przyspiesza postępowanie, ale nie jest warunkiem bezwzględnym — instytucje mogą wymienić te dane również między sobą. Zdanie „bez U1 urząd zawsze odmówi" jest nieprawdziwe.
12U2 — transfer przyznanego świadczenia
U2 dotyczy sytuacji odwrotnej niż U1: masz już prawo do niemieckiego Arbeitslosengeld i chcesz szukać pracy w innym państwie, zachowując wypłatę z Niemiec.
Warunki orientacyjne: prawo do niemieckiego ALG, zasadniczo co najmniej cztery tygodnie pozostawania do dyspozycji urzędu przed wyjazdem, uzyskanie U2 przed wyjazdem i rejestracja w urzędzie pracy kraju docelowego w ciągu siedmiu dni. Standardowy okres to trzy miesiące, z możliwym przedłużeniem do sześciu za zgodą instytucji.